tolvari.net

Greinin birtist áður í Orðinu, riti guðfræðinema 1994. Ég bar hana undir Hans Küng á sínum tíma sem gerði gagnlegar athugasemdir, sérstaklega varðandi síðasta kaflann. Fannst ágætt að birta hana hér í kjölfarið á Kóreuferð Péturs Björgvins fyrr í sumar.

Ágrip af ævi Hans Küng.

Einn af bestþekktu guðfræðingum samtímans er Svisslendingurinn Hans Küng. Hann fæddist 1928, sótti frjálslyndan menntaskóla í Luzern og fékk síðan stranga, kaþólska guðfræðimenntun í anda nýskólaspekinnar við Gregórshákólann í Róm (Heimspeki 1948-51, guðfræði 1951-55, prestsvígsla 1954). Framhaldsnám í Sorbonne í Paris (1955-57), þar sem hann skrifaði um réttlætingarkenningu Karls Barths Rechtfertigung. Die Lehre Karl Barths und eine katholische Besinnung (1957). Bók sú vakti athygli fyrir tvennt. Karl Barth mælti með henni sem sannri umfjöllun um kenningar sínar. Hitt vakti undrun, að kaþólskur guðfræðingur gat haldið því fram, að friðþægingarkenningin hafi ekki átt að valda kirkjuklofningi á sextándu öldinni, og að kenningin geti sameinað kirkjudeildirnar í nútímanum (1). Frægð sína á hann starfi sínu við og kringum síðara Vatíkanþingið (1959-1965) að þakka, en þar var hann einn mótenda umbótastefnunnar, sem varð niðustaða þingsins. Eðlilegt framhald þessa starfs voru rit hans um kirkjuna, einkum Die Kirche (1967), þar sem hann dró upp kaþólska kirkjufræði, sem jafnframt getur talist samkirkjuleg. Á áttunda áratugnum skrifaði hann tvær bækur sem fóru sigurför um heiminn: Christ sein (1974) og Existiert Gott? Antwort auf die Gottesfrage der Neuzeit (1978). Einkenni þessara bóka er, að þær eru almennt skiljanlegar jafnframt því að vera vísindalegar og framsæknar. Jafnframt því var Küng einn háværasti gagnrýnandi afturhaldsstefnu í Páfagarði, sem leitaðist við að gera að engu umbótastefnu Vatikanþingsins. Bók hans um óskeikulleika Páfans Unfehlbar? Eine Anfrage (1970), skrifuð í kjölfarið á páfabréfinu Humanae vitae (1968), sem endurtók hefðbundna kaþólska kynlífs-, hjónabands- og fjölskyldusiðfræði, í stað þess að kenna í anda Vatíkanþingsins, varð til þess að Hans Küng komst í alvarleg vandræði við Páfagarð. Árið 1979, eftir að núverandi Páfi komst til valda, var Hans Küng sviftur kennsluréttindum sínum við kaþólsku guðfræðideildina í Tübingen, en þar hafði hann gengt prófessorstöðu í trúfræði og samkirkjulegri guðfræði síðan 1960. Háskólinn kom Küng til hjálpar og í samvinnu við bókmenntafræðinginn Walter Jens kom Hans Küng á fót “Studium generale”, stofnun við háskólann þar sem almenningur hefur möguleika að hlýða á fyrirlestra úr öllum greinum raun- og hugvísinda. Hans Küng hélt prófessorstöðu sinni og stýrir (kaþólskri) deild samkirkjulegrar guðfræði, sem stofnuð var 1964. Jafnframt því að kenna guðfræði í Tübingen, hefur Hans Küng verið eftirsóttur fyrirlesari um allan heim.

Kristin afstaða til annarra trúarbragða.

Hans Küng hefur lengi sýnt afstöðu kristinnar trúar til annarra trúarbragða áhuga. Ef litið er á skrá útgefinna verka Küng (2) má sjá að sóst hafði verið eftir áliti hans um þessi efni þegar árið 1964 (Hann var þá einn þekktari “peritibus”, þ.e. einn guðfræðilegra ráðgjafa Vatikanþingsins). Tilefnið var ráðstefna sem haldin var 25.-28. nóvember 1964 í Indlandi um efnið “kristin opinberun og vankristin trúarbrögð”. Fyrirlestur Küngs hafði titilinn The World Religions in God’s Plan of Salvation (Trúarbrögð heimsins í hjálpræðisáætlun Guðs) (3). Þar finnum við atriði, sem máli skipta í guðfræði Küngs um trúarbrögð mannkyns síðar meir. Þar á meðal

- sú athugun að það tímabil hugmyndasögunnar, sem hófst með upplýsingunni sé liðið og að þörf sé á nýrri guðfræði af þeim völdum. – trúarjátning á einn Guð, sem er meira en Guð eins afmarkaðs trúarhóps. – guðfræði sem viðurkennir að hjálpræðið í Kristi nái útfyrir mörk kirkjunnar. – að opinberun Guðs í öðrum trúarbrögðunum en kristindómi hafi gildi fyrir kirkjuna. – afmýtun trúarbragðanna sem verkefni samkirkjulegrar guðfræði (sem nær útfyrir mörk kirknanna). – þjónandi hlutverk kirkjunnar í heiminum og meðal trúarbragðanna.

Sá vilji Küngs að taka á trúarbrögðunum af guðfræðilegri alvöru og að vera opinn fyrir þeim kemur berlega í ljós í ritunum Christ sein og Existiert Gott? Það var hinsvegar ekki fyrr en hann var sviptur réttindum til að kenna við kaþólskan skóla (1979), að hann fór markvisst að sinna trúarbrögðum mannkyns. Einkunnarorðin: Enginn friður á meðal þjóðanna án friðar milli trúarbragða heimsins (4) eru og einkunnarorð þess verks sem hann hyggst ljúka þegar starfsævi hans lýkur. Um er að ræða leit að sameiginlegri siðfræði mannkyns, Projekt Weltethos (5).

Það er vel tilraunarinnar virði að lýsa samkirkjulegri aðferð Hans Küng innan greinarstúfs sem þessa. Tilraunin getur hinsvegar ekki orðið annað en gróf einföldun efnis, sem er afrakstur áratugalangar vinnu afkastamikils guðfræðings (6).

Einkaréttur kirkjunnar á hjálpræðinu?

Kristið trúboð getur ekki náð með boðskap fagnaðarerindisins til milljarða manna í fortíð, nútíð og framtíð. Það er dæmt til að mistakast, því aðboð Krists er að predika fyrir öllum mönnum. Sú staðreynd er Hans Küng tilefni til að spyrja um réttmæti gamals trúarlærdóms, um að hjálpræði fáist ekki utan vébanda kirkjunnar (extra ecclesiam nulla salus) (7). Þótt kirkjuskilningur þessi hafi einkum verið bendlaður við kaþólska kirkju, hafa margar réttrúnaðarkirkjur og bókstafstrúarkirkjur prótestantismans sama kirkjuskilning (8).

Á tímum kirkjufeðranna var tiltölulega einfalt mál að renna undir þá kenningu stoðum, að öll vankristin veröld gangi á glötunar vegi. “Álitið var að næstum sérhver maður hafi af lífsins alvöru þurft að taka afstöðu til predikunar kristninnar … Hvert það mannsbarn sem trúði ekki – gyðingarnir, heiðingjarnir og síðar múslimir -, var illviljað. Því var kennisetningin [utan kirkjunnar engin sáluhjálp] skilin bókstaflega. Ályktað var að … allir þeir sem dvöldust fyrir utan … enduðu í helvíti.” Hans Küng hafnar þessari kenningu og segir: “… hér fær reynsla okkar staðfestingu sögunnar: Ef kennisetningin er sett fram á neikvæðan hátt og túlkuð bókstaflega, leiðir hún til trúvillu”. Í þá gildru féll Kýpríanus, sem hélt því fram að skírn trúvillinga sé marklaus og að píslarvætti utan kirkjunnar hafi ekkert sáluhjálpsamlegt gildi. Ágústínus og Fúlgentíus frá Rúspe gerðu að vísu greinarmun á alvarlegri og léttvægri trúvillu, ályktuðu þó sem svo, að engir trúvillingar geti orðið hólpnir. Skólaspekingar miðalda aðhylltust mildaðri stefnu Ágústínusar. Bónifazíus VIII. páfi setti kennisetninguna í sitt harðasta form: “Við lýsum því yfir, segjum og skilgreinum, að sérhverri mannlegri veru er það algerlega nauðsynlegt til sáluhjálpar að lúta biskupi Rómaborgar” (9). Kirkjuvaldsstefna þessa páfa leiddi til “útlegðar” páfanna í Avignon í Frakklandi (1305 – 1377) (10).

Kirkjufeðurnir notuðu biblíutextann 1Pét. 3,20, túlkun og heimfærslu Nóasögunnar á skírnina sem biblíulega sönnun þess að allir utan kirkjunnar hljóti að glatast. Hans Küng bendir hinsvegar á að ekkert í þessum texta bendi á glötun allra utan arkarinnar. Textinn fjallar um björgun þeirra sem skírðir eru. Sé textinn lesinn í samhengi (3,18 n) kemur í ljós að “verstu syndarar, jafnvel þeir sem dánir eru, eru ekki útilokaðir frá því að heyra náðarboðskap Krists”. Því ályktar Küng að “að til er ‘hjálpræði utan arkarinnar’. Forsenda þessa er þó ‘án Krists ekkert hjálpræði’” (11).

Það var ekki fyrr en með síðara Vatíkanþinginu, eftir margra alda reynslu af trúboði meðal heiðingja, að kaþólska kirkjan játaði að utan kaþólskrar kirkju gætu fleiri en kirkjukljúfendur, villutrúarfólk og gyðingar orðið sáluhólpnir. Í trúfræðilegri yfirlýsingu um kirkjuna Lumen gentium (Constitutio dogmatica de ecclesia) segir m.a. í 16. grein: “Guðleg forsjón neitar jafnvel þeim ekki um það sem nauðsynlegt er til sáluhjápar, sem hafa án eigin sektar enn ekki komist til játningar á Guði og reyna að lifa réttu lífi með hjálp guðlegrar náðar” (12).

Hvað skal segja, er til sáluhjálp utan kirkjunnar eða ekki? Sumir guðfræðingar mótmælendakirknanna hafa notað hugtakið ‘ósýnileg kirkja’ í þessari umræðu. “Til þess að komast hjá því að rýra þessa erfiðu neikvæðu kennisetningu, er notað guðfræðilegt glímutak til að víkka út kirkjuhugtakið. Þannig heyra ekki eingöngu kristnir menn kirkjunni til, heldur einnig allir góðviljaðir heiðingjar”, segir Küng (13). Rétt er að nota kirkjuhugtakið um kristnar kirkjur. Fólk sem ekki játar trú á Krist og vill ekki heyra kirkjunni til er ekki hægt að telja til kirkjunnar. Hún er annað og meira en “eitthvert óljóst samfélag ‘velviljaðra’”.

Innan kristindóms hefur hin síðari ár borið á jákvæðara viðhorfi til annarra trúarbragða. Kirkjurnar eru tilbúnar að læra af þeim sem hafa aðra trú, og leitast við að færa kristinn boðskap úr sínum vestræna búningi. Við uppgötvun þeirra hluta heilagrar ritningar sem fjalla um allt mannkyn, færist áherslan af “einkaguði” kristinna manna yfir á Guð sem er sá sem skapar og heldur við öllu mannkyni. Guð starfar allstaðar og hefur gert sáttmála við alla menn (Nóasáttmálinn). Allt mannkyn hefur verið fyrirhugað til hjálpræðis samkvæmt ritningum Nýja testamentisins (14). Aðeins með þetta í huga er hægt að sjá trúarbrögð heimsins í réttu ljósi, segir Hans Küng.

Sameiginlegur sannleikur?

Ef önnur trúarbrögð reynast ekki vera sá glötunarvegur, sem kristin trúvörn hefur um aldir sagt að þau séu, ef trúarbrögð mannkyns eru rík vegna opinberunar Guðs, hvað hefur þá kristnin fram að færa? Ef sannleika er að finna í öllum trúarbrögðum, hvert er þá hlutverk kristindóms og kirkju? Það er ekki góð guðfræði að afskrifa trúarbrögðin sem einskonar ‘náttúrlega guðfræði’, eða sem syndsamlega uppreisn gegn Guði. Sú var leið Lúthers og margra díalektískra guðfræðinga á fyrrihluta þessarar aldar. Það er heldur ekki góð guðfræði að segjast ekki hafa svar við spurningunni um hvað verður úr bróðurparti mannkyns (15).

Hans Küng er ljóst: Þótt rétt sé að líta jákvætt á trúarbrögðin, er ekki rétt að láta það fela neikvæða þætti þeirra. Þótt til séu hliðstæður í fyrirbærafræði trúarbragðanna, greinir þau á um grundvallaratriði. Mýtólogísk hringhugsun, sem felur í sér endurkomu allra hluta, ógagnrýnið viðhorf til eigin sögu, neikvætt viðhorf til raunveruleikans, skipting fólks í stéttir og félagslegt afskiptaleysi eru neikvæð einkenni nokkurra trúarbragða. Þau einkenni afsaka þó ekki vanrækslusyndir kristindóms, sem stundum tekur á sig ‘heiðin’ einkenni. Sumir félagsfræðingar greina kynþáttahatur (racism) í bíblíubelti Bandaríkja Norðurameríku sem afbrigði stéttaskiptingar eins og hún tíðkast í hindúismanum. Mahatma Gandí gagnrýndi ‘kristin’ Evrópulönd fyrir að heiðra Mammon frekar en Krist. Nýlendustefna og leit vestrænna ríkja eftir völdum í ríkjum Asíu, Afríku og Suðurameríku hefur orðið til þess að spilla fyrir trúverðugleik kristins boðskapar í þessum hlutum heims (16).

Því er nauðsyn að aðgreina sannleika trúarbragðanna frá spurningunni um hjálpræðið í trúarbrögðunum. Menn verða ekki hólpnir fyrir heldur þrátt fyrir hjátrú, mannfórnir, fjölgyði og galdra. Kristnum einstaklingum bjóða trúarbrögðin sannleika, sem er vegur til þekkingar, t.d. kristin jógaiðkun eða kristin zenhugleiðing. Þau geta hinsvegar ekki komið til greina sem æðsti sannleikur, eða í stað kristinnar trúar (17). Hvernig getum við brugðist jákvætt við trúarbrögðum og kristindómi og notað þau jafnframt sem spegil og hvata til siðbótar?

Aðferðafræðileg forsenda.

Eins og áður var getið, hófst nýtt tímabil í starfi Hans Küng eftir að hann var sviptur kaþólskum kennsluréttindum þriggjapáfaárið 1979. Küng tók að beina athygli sinni að þeim breytingum í hugmyndasögunni, sem eiga sér stað á yfirstandandi tíma. Á fáum árum gekk kaþólsk kirkja í gegnum mikið breytingaskeið: sigur framsækinnar endurbótaguðfræði í síðara Vatikanþinginu, sem átti fáum árum síðar undir högg að sækja. Vandinn, sem Küng á í kirkju sinni er ekki afmarkað dæmi samskiptaörðugleika eða ‘óhlýðni’. Miklu fremur er hér um að ræða einkenni þess, “að kreppu guðfræðinnar í dag er … að finna í grundvelli hennar” (18).

Það sem er tekið sem gefið í fyrri verkum, verður Hans Küng nú að sérstöku rannsóknarverkefni: Lok tímabils módernismans og nauðsyn nýrrar guðfræði (19). Küng starfaði ekki einn. Í alþjóðlegri, samkirkjulegri ráðstefnu sem haldin var í Tübingen 23. – 26. mai 1983 var reynt að greina þær aðstæður og þá tíma sem guðfræðin hrærist nú í (20). Það reyndist þáttakendum ráðstefnunnar vel að nota aðferðir Thomas H. Kuhn til að greina á milli tímabila eða skóla (enska: paradigms) í vísindum . Einn af samstarfsmönnum Hans Küng lýsti niðurstöðum ráðstefnunnar á eftirfarandi hátt: “Á svipaðan hátt og ‘byltingar’ eiga sér stað innan heimsmynda náttúruvísindanna, virðist eiga sér stað sársaukafullur yfirgangstími innan guðfræðinnar. Ríkjandi guðfræðimódel kaþólskrar hefðarhyggju (tradisjónalisma), einkennist enn þann dag í dag af guðfræðilegri hugsun miðalda og gagnsiðbótar, viðnámi við upplýsingarstefnu og módernisma. Þetta guðfræðimódel keppir á yfirstandandi tíma við nýja guðfræði sem er samkirkjuleg og ‘postmódern’. Frá lokum fyrri heimstyrjaldar hafa einkenni þessarar guðfræði, sem á heima í öllum kirkjudeildum, orðið æ ljósari” (22).

Yfirgangstímar eru engin nýmæli í kristindómi. Hægt er að sjá slíkt breytingarskeið í Nýja testamentinu, þar sem gyðingkristindómur víkur smám saman fyrir heiðinkristindómi. Kirkjusagan skiptist í tímabil latneskrar vesturkirkju, undir áhrifum frá guðfræði Ágústínusar frá Hippó, þá skólaspeki, siðbót og loks upplýsingu og módernisma, sem á undir högg að sækja hin síðari ár. Hans Küng bendir á, að “sögulegar vísindagreinar og sérstaklega guðfræði aðgreini sig frá greinum náttúruvísinda, sem eru í eðli sínu ósögulegar að því leyti sem lærifeðranna er aðeins minnst á spássíum og í inngangsfræðum. [Innan sögulegra vísinda og guðfræði] er hefðin ekki fundin upp að nýju. Miklu fremur er um orðum komið að hefðinni á nýjan hátt, að sjálfsögðu í anda nýs skóla (paradigm)” (23).

Hans Küng lýsir pólítískum einkennum nýrrar aldar í ritinu Projekt Weltethos (1990) á eftirfarandi hátt (24):

Á heimsvísu hverfur ofurvald fárra fyrir auknum áhrifum margra ríkja víða um hnöttinn.

Í samskiptum ríkjanna sín á milli víkur samkeppni fyrir samvinnu.

Í efnahagsmálum verða umhverfisvæn og blönduð hagkerfi ríkjandi.

Í félagsmálum er aukin áhersla á þjónustu- og samskiptasamfélag.

Í menningarmálum er áherslan á fjölhyggju sem leitast við að ná yfir heild menningarinnar.

Í trúmálum stefnir í samfélag, sem er samkirkjulegt og nær útyfir mörk eigin játningar.

Grunnur fagnaðarerindissins er ætíð hinn sami, meðan heimsmynd manna breytist í gegnum tíðina. Mikilvægt er að með þessari aðferð er hægt að úskýra hvernig áhrifa fleiri en einnar heimsmyndar getur gætt innan trúarbragðs á sama tíma. Innan mótmælendakirknanna má t.d. benda á að bókstafstrú (sem á rætur að rekja til fyrsta tímabils siðbótar og til tímabils rétttrúnaðar) þreifst og þrífst enn við hlið frjálslyndrar guðfræði (sem á rætur að rekja til tímabils upplýsingar og 19. aldar).

Á þennan hátt er hægt að taka fullt tillit sögulega til trúarbragða, menningar og samfélaga. Hægt er að greina þau og efna til samræðna. Nú er hægt að takast á við sannleik trúarbragðanna á nýjan leik, án þess að blanda saman mismunandi skólum (paradigm) trúarbragðanna. Spurningin um sannleika trúarbragðanna hljóðar nú á eftirfarandi hátt: Hversu trúr eða ótrúr er átrúnaður eigin eðli, ritningum og helgum einstaklingum og spámönnum? og: Hvernig stenst átrúnaður próf mennskunnar, hugsjón mannréttinda (25)? Fyrsta spurningin varðar eðli og sjálfsmynd átrúnaðar. Síðari spurningin er ekúmenísk í orðsins fyllstu merkingu (oikúmene = heimurinn allur). Fyrir kristið fólk bætist við ein spurning, sem á þó ekki að gera annað fólk að villutrúarfólki: Hvernig endurspegla trúarbrögð anda Krists (sjá ofan, gr. 2) (26)? Það heyrir saman, að vera tilbúinn til ekúmenískra samræðna og að halda tryggð við trú sína.

Siðfræði mannkyns: Þjónusta trúarbragðanna í þágu heimsfriðar.

Mannréttindi eru engin kristin séreign í heimi trúarbragðanna. Þvert á móti, “átrúnaður hefur ætíð reynst trúverðugastur þar sem tókst … frammi fyrir almættinu, að leyfa því sem er að sönnu mannlegt, mennskunni, að njóta sín; hér nægir að minnast á boðorðin tíu, fjallræðuna, Kóraninn, sumar ræður Búdda og Bagavadgíta … ég hef látið sannfærast af fjölmörgum samtölum sem ég hef átt í austurlöndum fjær sem nær og við botn Miðjarðarhafs, að innan stærstu trúarbragða sé að glæðast meðvitund manna fyrir eftirtöldum mannlegum þáttum (27):

virðing mannréttinda,

virðing kvenréttinda,

sköpun samfélagslegs réttlætis,

siðleysi stríðs”.

Samvinna trúarbragðanna í samræðum (díalóg) í þágu mannréttinda og varðveislu heimsfriðar byggir á rannsóknum á grundvelli trúarbragðanna. Fyrir Hans Küng þýðir það nýtt rannsóknarskeið á langri ævi guðfræðings, sem hófst með ritinu Projekt Weltethos. Þau þrenn trúarbrögð sem kenna sig við Abraham, þ.e. gyðingdómur, kristindómur og Islam eiga að þjóna sem dæmi um aðstæður nútíma trúarbragða. Til þess þarf að greina tímabilin í hugmyndasögu trúarbragðanna, að koma orðum að því hverjar eru kröfur nútímamanna til trúarbragðanna og loks hver sé framtíð samskipta trúarbragðanna.

Guðfræði Hans Küng um trúarbrögðin er samstæðileg, í þýskri merkingu þess orðs: hún er trúfræðileg og siðfræðileg í senn. Séð með hlutlægum augum trúarbragðasagnfræðings vex hugsjón manngildis, mannréttinda, hins sannmannlega úr öllum trúarbrögðum og því ‘trúleysi’ sem kennir sig við húmanisma, hverrar tegundar sem hann kann að vera. Frá sjónarhorni kristins einstaklings segir því Hans Küng:

“Kristnir þekkja Krist sem grundvöll, miðju og viðmið [alls].

Í samfélagi með gyðingum og múslimum í trúnni á Guð Abrahams

og í samvinnu við allt fólk, trúað og það sem ekki rækir guðstrú

viðurkenna þeir sameiginlega siðfræði mannkyns sem skuldbindingu og von!” (27)

Markmið guðfræðinnar á síðasta hluta 20. aldar er Hans Küng ljóst. Gegnt titilsíðu fyrstu bókarinnar af þremur, sem hann lofaði að skrifa í kveri sínu um heimssiðfræðina, Das Judentum (München 1992) standa orðin:

Enginn friður meðal þjóðanna

án friðar meðal trúarbragðanna.

Enginn friður meðal trúarbragðanna

án samræðna trúarbragðanna í millum.

Engar samræður trúarbragðanna í millum

án rannsóknar á grundvelli um trúarbragðanna.

Eftirmáli: Um framtíð kristins trúboðs.

Trúarbrögðin og guðfræðin eru skuldbundin til að stilla til friðar á milli manna, þau eiga að vera ekúmenísk. Geta ekúmenískar samræður og samvinna á sviði siðfræðinnar komið kristnum mönnum í stað trúboðs? Til að svara þessum spurningum verður höfundur að grípa til ummæla sem hafa fallið í fyrirlestrum Hans Küng. Jesús Kristur hættir í sjálfu sér ekki að vera áskorun til manna, hvort sem þeir nefna sig trúaða eða ekki, gyðinga, múslim eða nihilista. Kristnir taka þátt í ekúmeniskri umræðu á kristnum forsendum. Auðvitað taka meðlimir annarra trúarbragða einnig þátt á eigin forsendum. Til að svara spurningunni um framtíð trúboðs bendir Hans Küng fyrst á sögu trúboðsins og neikvæðar afleiðingar hennar meðal þjóða Asíu, Afríku og Suðurameríku. Kristin kirkja (sérstaklega sú rómversk-kaþólska) hefur glatað tækifærinu til að kristna alla heimsbyggðina sökum virðingarleysis fyrir trúarbrögðum annarra manna (t.d. Kína- og Japantrúboð Jesúita á 16. öld og ákvarðanir páfastóls (29)). Vegna þess slæma álits sem menn hafa á trúboði (margir Evrópubúar sjá ofsjónum yfir skipulegu trúboði múslima í borgum eins og London og París) almennt, lagði Hans Küng til (30) að

1. Í stað trúboðs (missionary work) komi vitnisburður (witness work).

2. Í stað trúboðs með orðum kemur boðun í verkum.

3. Í stað útflutnings á trúboði, á að láta hverja kirkju sjá um eigið trúboð heimafyrir.

4. Í stað þess að hertaka, aðlaga.

5. Í stað þess að senda sérfræðinga á gervallur lýður Guðs að bera vitni um trú sína.

6. Í stað ögrunar, samtal.

7. Í stað þess að skiptast í kirkjudeildir eiga kirkjurnar að bera Kristi vitni saman, samkirkjulega.

8. Í stað þess að stofnvæða trúboðið á það að vera opið fyrir kröfum framtíðarinnar.

Endamálsgreinar

(1) Sjá niðurstöður samræðna lútherska heimssambandsins og rómversk kaþólsku kirkjunnar í Malta-skýrslunni frá 1972: Report of the Joint Lutheran – Roman Catholic Study Commision on “The Gospel and the Church”, 1972, í Growth in Agreement. Reports and Agreed Statements of Ecumenical Conversations on a World Level, útg. H. Meyer og L. Vischer (New York, Ramsey, Genf 1984) bls.168-189, einkum E. 26. og 27. grein, bls. 174-175.

(2) HANS KÜNG – Weg und Werk, útg. H. Häring og K.-J. Kuschel (München 1978), ensk þýðing HANS KÜNG – His Work and His Way (Glascow 1979), bls. 183 nn (öll verk til 1978). Ég þakka Margret Gentner, Eleonore Henn, Joachim Zehner og Matthias Schnell fyrir afnot af óbirtum lista gervallra verka Hans Küng til ársloka 1992.

(3) Birt í Christian Revelation and World Religions, útg. J. Neuner (London 1967).

(4) H. Küng, J. van Ess, H. von Stietencron, H. Bechert, Christentum und Weltreligionen, Islam Hinduismus , Buddhismus (München 1984), bls. 621.

(5) H. Küng, Projekt Weltethos (Müchen 1990).

(6) Ég þakka prófessor Hans Küng fyrir yfirlestur þessar greinar og hans “nihil obstat”.

(7) Sjá The World Religions in God’s Plan of Salvation, bls. 26 nn; Die Kirche, D.II.2.; Christ Sein, A.III.

(8) Sjá W. Trillhaas, Dogmatik (4Berlin, New York 1980) bls. 504; sbr. Einar Sigurbjörnsson, Orðið og trúin (Reykjavík 1976) bls. 15 n; sami, Credo. Kristin trúfræði (Reykjavík 1989) bls. 344 n.

(9) “Porro subesse Romano Pontifici omni humanae creaturae declaramus, dicimus, diffinimus omnino esse de necessitate salutis”. Búllan Unam sanctam, 18.nóv. 1302, í H. Denzinger, Kompendium der Glaubensbekenntnisse und kirchlichen Lehrentscheidungen, útg. P. Hünermann (37Freiburg i.Br., Basel, Rom, Wien 1991) spássíðunúmer 875.

(10) Die Kirche, D.II.2

(11) Die Kirche D.II.2.

(12) “Nec divina Providentia auxilia ad salutem necessaria denegat his pui sine culpa ad expressam agnitionem Dei nondum pervenerunt et rectam vitam non sine divina gratia assequi nituntur”. Decrees of the Ecumenical Councils, vol. II, útg. N.P. Tanner eftir texta G. Alberigo et al. (London, Wahington 1990) bls. 861.

(13) Die Kirche, D.II.2.

(14) Christ sein, A.III.1.

(15) Christ sein, A.III.2.

(16) Christ sein, A.III.4.

(17) Christ sein, A.III.3.

(18) H. Küng, Theologie im Aufbruch (München 1987), bls. 153.

(19) The World Religions in God’s Plan of Salvation, bls. 28.

(20) Fyrirlestrar, niðurstöður umræðna og fylgirit ráðstefnunnar voru birt í Theologie – wohin? Auf dem Weg zu einem neuen Paradigma, útg. H. Küng og D. Tracy (Güntersloh, Zürich, Köln 1984) og Das neue Paradigma von Theologie. Strukturen und Dimensionen, útg. H. Küng og D. Tracy (Güntersloh, Zürich, Köln 1986).

(21) T.H. Kuhn, The Structrue of Scientific Revolutions (Chicago 1962), sbr. Theologie im Aufbruch, B.

(22) Urs Baumann, Hans Küng: Theologie auf dem Weg zu einem neuen Paradigma, í Wider die Gottesvergessenheit, útg. S. Leimgruber og M. Schoch (Freiburg im Br., Basel, Wien 1990) bls. 489.

(23) Theologie im Aufbruch, B II.6.

(24) Projekt Weltethos, A I.5.

(25) Projekt Weltethos, B III.1., 2.

(26) Projekt Weltethos, B V.3.a

(27) Projekt Weltethos, B III.2.a., d.

(28) Hér er um að ræða tilvísun í texta, sem kemur út í ritinu Das Christentum síðar á þessu ári. Sbr. Projekt Weltethos, A V.3.c.

(29) H. Küng og J. Ching, Christentum und Chinesische Religion (München 1988) IV. 2. (4. módel).

(30) Óbirtur eftirmáli fyrirlesturs.